Inspirerende christelijke teksten in het godsdienstonderwijs
Naar Homepage

Naar Archief

Naar Hoofdstuk
pagina Godsdienst
onderwijs

Naar Weblog

Vorig jaar heb ik lesgegeven aan middelbare scholieren. Voor de lezers van Narthex zal dat niet zo bijzonder zijn, maar voor mij was het dat wel. Ik ben predikant en ik had nog nooit eerder les gegeven op een middelbare school.

Het jaar daarvoor was ik naar de school, het Bornego-collego in mijn woonplaats Heerenveen, gestapt met de vraag of ik met de middelbare scholieren uit de hoogste klassen van het VWO een aantal ‘inspirerende teksten uit de christelijke traditie’ mocht lezen.
klaslokaal
 Ik heb dat gedaan vanuit een tweetal motieven.

 Ik vind het belangrijk dat jonge mensen meer bekend zijn met de christelijke cultuurgeschiedenis. En dat niet alleen maar begripsmatig. Ik vind het belangrijk dat ze er mee in aanraking komen op een manier die hen ook de schoonheid en de kracht ervan doet ervaren. Het is een vorm van ‘contact’ met een auteur: je wordt ondergedompeld in diens stijl, aarzelingen, persoonlijkheid en tegenstrijdigheden. Een leerboek met een samenvatting van ideeën en gebeurtenissen kan niet aan tippen aan de sensatie van dit directe contact. Dat  leidt tot een tot een beter inzicht in de huidige cultuur en tot meer begrip voor de christelijke traditie. Het kan ook leiden tot een verbreding van hun eigen spirituele horizon.

Daarnaast heb ik het ook gewoon gedaan omdat het me ontzettend leuk leek om me verder in deze onderwerpen te verdiepen en daar les over te geven.

Ik ben naar de middelbare school gestapt omdat iets dergelijks nooit in mijn gemeente te realiseren zou zijn.

Enthousiast

De school reageerde enthousiast en vroeg mij om in het kader van het vak godsdienst zes keer een uur (60 minuten) les te geven aan een 6-gymnasium klas.

Met de 25 leerlingen van deze klas heb ik verhalen over de Woestijnvaders gelezen, stukken uit de Confessiones van Augustinus, verhalen over Sint Maarten en Polycarpus, teksten van de mystica Mechthild van Maagdenburg, een preek van Luther en tenslotte teksten uit de Mattheus Passion.

Ik heb teksten uitgekozen die te maken hebben met de meer bevindelijke of spirituele kant van het geloof. Deze spirituele kant is volgens mij fundamenteel voor andere aspecten van het geloof: heb je de ‘toon’ van de spiritualiteit te pakken, dan kom je binnen in de geloofs- en leefwereld van een auteur. Minstens zo belangrijk is dat dit soort teksten enigszins begrijpelijk zijn voor de leerlingen. Ik wil hen wel onderdompelen in een andere wereld, maar die wereld moet wel toegankelijk zijn.
Het is niet de bedoeling geweest een overzicht te geven van de geschiedenis van het christendom. Het gaat om de teksten en de leefwereld die daarin spreekt. Ook de inleidingen op de teksten die ik gaf hadden alleen tot doel om handvaten bij het lezen te geven, niet om bijvoorbeeld een figuur als Augustinus of Luther te behandelen.

Woestijn
Paulus de Heremiet
 In dit artikel wil ik een paar voorbeelden geven van de lessen die ik gegeven heb.

 Ik ben begonnen met de leerlingen zo veel mogelijk in het diepe te storten door met hen korte verhaaltjes te lezen over de Woestijnvaders, de monniken die zich in de vierde en vijfde eeuw terugtrokken in de woestijn van Egypte. Zij woonden daar in kleine hutjes in de woestijn, vlochten manden van riet en mediteerden op de psalmen en legden zo de grondslagen voor het monnikenwezen, dat zo belangrijk is geweest voor het Westerse christendom.

Ik las met hen het volgende verhaal uit de Apophtegmata Patrum (Spreuken van de Vaderen), een geschrift met zo’n 1500 verhaaltjes over deze woestijnmonniken.        

                                     
Eens ging de monnik Zacharius naar zijn abt Silvanus en vond hem in extase en zijn handen waren gestrekt naar de hemel. En toen hij hem aldus zag, sloot hij de deur en ging hij weg. En toen hij terugkwam op het zesde uur, en het negende uur vond hij hem net zo. Maar tegen het tiende uur klopte hij en toen hij binnen kwam, vond hij hem rustig liggen en zei tegen hem: ‘Wat scheelt u vandaag, Vader?’. En hij zei: ‘ik was ziek vandaag, mijn zoon’. Maar de jonge man greep zijn voeten vast en zei: ‘Ik zal u niet laten gaan, totdat u mij vertelt wat u hebt gezien’. De oude man antwoordde hem: ‘ik was opgenomen in de hemel en ik zag de heerlijkheid van God. Ik stond daar tot nu toe, en nu ben ik weggestuurd’
         

Na een korte algemene inleiding en nadat we klassikaal een eerste verhaal gelezen hadden, lazen de leerlingen de verhalen twee aan twee. Ik had er vragen en opmerkingen bij gemaakt die als doel hadden de tekst te verhelderen.

     
Vragen:

Waarom gaat Zacharius in eerste instantie weg?

Is de vraag van Zacharius: ‘wat scheelt u vandaag’ een direkte vraag?
‘Ik zal u niet laten gaan’. Komt in de bijbel voor o.a. in het verhaal over de worsteling van Jacob met de engel.
Wat zegt het over Zacharius dat hij de voeten van de abt Silvanus beet pakt?
De heerlijkheid van God = de grootsheid, majesteit, kracht van God. Grieks: doxa, Hebreeuws: kavod, letterlijk zwaarte. Soms voorgesteld als een stralende gestalte van licht en vuur.
Kan je je voorstellen dat Silvanus rustig ligt, nadat hij eerst in extase gestaan heeft?


De leerlingen hebben in deze en in de volgende lessen over Augustinus en Sint Maarten goed en geconcentreerd zitten werken (nou ja, niet altijd en niet iedereen). Ze vonden het mooi en interessant, maar ze klaagden wel dat een uur lang lezen en praten over de tekst.saai was.

Brandstapel

In de vierde les heb ik een aantal teksten van Mechthild van Maagdenburg gelezen. Ik wilde de leerlingen graag een aantal mystieke teksten voorleggen en haar teksten zijn zeer toegankelijk. Bovendien leidde zij een opmerkelijk leven. Ze deed sociaal werk in de stad en kwam hard in botsing met de rest van de geestelijkheid. Als inleiding las ik dit gedicht uit 1300 van een anonieme auteur.


 
O sele myn
genk vz, got in,
sink al myn icht
in gotis nicht,
sink in di grundelose vlut!mystiek chagall
Vli ich von dir,
du kumst czu mir;
vorlise ich mich,
so vinde ich dich:
o ubirweseliches gut!
O ziel van mij
ga uit, God in
(ver)zink al mijn iets
in Gods niets
(ver)zink in de grondeloze vloed!Mystiek
Vlucht ik van jou:
jij komt naar mij.
Verlies ik mij
dan vind ik jou
O bovenwezenlijk Goed!.



We lazen daarnaast enkele gedichten van Mechthild van Maagdenburg en een felle aanklacht van haar tegen de geestelijkheid:

‘O wee, kroon van de heilige kerk, hoe zeer ben je bevuild. Jouw edelstenen zijn je ontvallen, want je verzwakt het heilige christelijke geloof en maakt het te schande. Je goud is verrot in een poel van onkuisheid, want je bent arm geworden en bezit de ware liefde niet. Je matigheid is verbrand in het gierige vuur van geschrans’.

In de tweede helft van de les liet ik de leerlingen een rollenspel spelen. Ze speelden een proces tegen Mechthild van Maagdenburg - dat in werkelijkheid overigens nooit heeft plaatsgevonden.

Er waren drie aanklagers die een aanklacht tegen Mechthild moesten verzinnen. De aanklacht moest gaan over de gevaren van haar mystiek en de slechte invloed op de gewone gelovigen. Drie leerlingen speelden Mechthild, die zichzelf moest verdedigen. Er was een rechter, drie juryleden en de rest van de klas moest ieder van deze rollen observeren. Ieder kreeg vijf minuten om zich voor te bereiden op zijn rol en daarna werd het proces gevoerd onder de straffe leiding van de rechter.
De leerlingen speelden hun rollen met grote inzet. Voor Mechthild liep het - bij deze leerlingen - helaas slecht af, zij eindigde op de brandstapel. Na afloop gaven de leerlingen die geobserveerd hadden commentaar en vertelden de spelers hoe het voor hen geweest was. Het spel duurde 25 minuten.

In de volgende lessen heb ik geprobeerd om dit spel-element terug te laten komen. In de volgende les van Luther hebben we een preek van zijn hand gelezen. Nadat we driekwart van de preek behandeld hadden kregen de leerlingen de opdracht de preek af te schrijven in vijf zinnen. Vervolgens hebben een vijftal leerlingen hun preekje ook daadwerkelijk gehouden. Bij de les over de Mattheus Passion hebben we uiteraard naar muziekfragmenten geluisterd, maar ook een gesproken duet opgevoerd en de tekst vergeleken met de hertaling van Jan Rot.

De reacties van de leerlingen bij de schriftelijke evaluatie waren uiteenlopend, van ‘eentonig’, ‘ouderwets’ tot veel waardering voor de diepgang, de vernieuwing en de verwerkingen in de latere lessen. Uitgesproken positief was deze gymnasiumklas over het lezen van teksten in de grondtaal. Ik had niet van te voren gekozen voor een gymnasiumklas, maar toen ik deze kreeg toebedeeld heb ik van de gelegenheid gebruik gemaakt om af en toe ook een klein stukje Latijn, Grieks en Middelduits te lezen.

Terugblik

Ik heb het bijzonder gewaardeerd om vanuit de kerk eens in de school te kijken. Het is me opgevallen hoe enerverend het les geven is en hoe snel en intens je een band opbouwt met leerlingen. Het kostte me moeite de leerlingen na zes weken weer los te laten.

Ik ben me ervan bewust dat deze lessen aan mijn persoon gebonden zijn. Niet elke godsdienstleraar deelt mijn ontroering voor de Woestijnvaders of voor de mystiek. Het is ook een benadering die past bij mijn eigen specifieke plaats in de christelijke traditie die breder is dan alleen het protestantisme, en ook aandacht voor de verdere traditie van de kerk omvat.
Toch denk ik dat dit een benadering is die ook elders binnen het vak Godsdienst vruchtbaar kan zijn. Juist in deze tijd waarin leerlingen weinig weten van de christelijke traditie en waarin zij leven temidden van vele godsdiensten is een goede en inspirerende kennis van de christelijke traditie noodzakelijk. Zodat ze zich ook zelf een oordeel kunnen vormen of de 2000 jaar van de christelijke kerk inderdaad zo achterhaald en duf zijn, als het populaire oordeel wil. En zelfs als ze - met mij - een heel aantal zaken achterhaald vinden, kunnen ze er toch een liefde voor deze  mensen ontwikkelen, die in een uur tot leven kwamen met heel hun worsteling.

In mijn aanpak zit ook een impliciete kritiek op het huidige godsdienstonderwijs. Veel godsdienstlessen nemen de eigen situatie van de leerlingen en de eigen begripshorizon als uitgangspunt. Dat heeft in mijn ogen zeker zijn goed recht, maar als je dat alleen maar doet heeft dat ook zijn beperkingen. Door samen te lezen, waarbij je zeer dicht in de wereld van de andere, verre schrijver komt, gaan er werelden voor je open. Het is een ontdekkingsreis. ‘Wij stappen vandaag in Starship Enterprise om nieuwe werelden te ontdekken’, zo begon een Duitse collega-godsdienstleraar van mij ooit vergelijkbare lessen. Wie deze andere wereld binnenstapt krijgt gereedschap in handen om nieuwe ervaringen op te doen.

Coen Wessel
predikant van de Protestantse gemeente te Heerenveen

Ik wil Geert van Lonkhuyzen, voormalig rector Bornego-collego en Jeanette Schoemakers-van der Galiën, docent Godsdienst, hartelijke danken voor hun ondersteuning. Ella Vink wil ik bedanken voor haar kritische reactie.

Alle lessen zijn uitgebreid hier na te lezen.