Kerk en politiek: profetie en presentie

De kerken zijn de afgelopen 35 jaar huiverig geweest om over politiek te spreken. Dat had te maken met de kater over de polarisatie in de jaren tachtig binnen kerkelijke gemeentes, met name over de plaatsing van Cruise Missile-wapens. Gemeentes waren zwaar verdeeld geraakt en in die ruziesfeer waren er mensen weggelopen. In parochies, gemeentes en kerkbesturen heerste de overtuiging: dat nooit meer.

Er waren ook andere oorzaken. De raden en commissies van de kerken met betaalde staf die zich over tal van maatschappelijke kwesties bogen moesten inkrimpen en dan wordt het lastiger om een goed onderbouwd rapport te schrijven. De Hervormde Kerk en de Gereformeerde Kerken, zowel landelijk als plaatselijk, hadden daarnaast hun handen vol aan hun fusieproces en hun ledenverlies en konden meer polarisatie absoluut niet gebruiken.  

Tijdgeest

Bovenal echter weerspiegelden de kerken de tijdgeest van de afgelopen 35 jaar. De discussies over kernwapens waren gevoeld als een existentiële kwestie: de atoomdood of leven in vrede. Maar na 1989 leken existentiële kwesties in de politiek niet meer te bestaan. De Koude Oorlog was gewonnen, de geschiedenis was ten einde (Fukuyama), dus je kon vooral genieten van je eigen leven en politiek was minder belangrijk.

Maar alles wijst er op dat politieke vragen weer op de agenda staan in de kerken. Voor een deel heeft dat te maken met ontwikkelingen binnen de (Protestantse) kerken. De Protestantse Kerk heeft zich bewezen en zal niet zo snel uit elkaar vallen. De kerken van de Vrijmaking zijn gefuseerd tot een nieuwe kerk die veel opener staat naar de vragen van de samenleving. Binnen de Evangelische beweging heeft een nieuwe generatie belangstelling voor maatschappelijke vragen. Maar de belangrijkste reden dat de politiek weer op de agenda van kerken, gemeentes en christenen staat is dat de politiek op de deuren van onze samenleving klopt. Het gaat daarbij om twee grote politieke problemen van existentiële aard: de klimaatcrisis en de wereldwijde opmars van autoritaire politiek. Onze samenleving moet daar antwoorden op formuleren.

Maar op wat voor manier moeten de kerken over deze grote politieke vragen spreken?

Presentie en profetie

Afgelopen juni overlegde de Plenaire raad van de Raad van Kerken in Nederland, waarin 19 kerken en organisaties vertegenwoordigd zijn, over het spreken van de kerk. Op tafel lag het document ‘Presentie en Profetie’ dat door de twee grote beraadgroepen van de Raad van Kerken was opgesteld.

In deze beide woorden, presentie en profetie, wordt precies samenvat waar het in het spreken van de kerk om gaat.

De kerk is present. De kerk is aanwezig waar mensen gewond zijn. De kerk zoekt mensen op en probeert daar helend aanwezig te zijn: pastoraal en diaconaal.

De kerk heeft daarnaast ook een profetische stem. Paus Franciscus zegt daarover in de apostolische bemoediging ‘Evangelii gaudium’ uit 2013: ‘Kerk zijn betekent Volk van God zijn in overeenstemming met het grote liefdesplan van de Vader. Dat houdt in gist te zijn van God te midden van de mensheid: het heil van God te verkondigen en te brengen in deze wereld van ons’. Het rapport ‘Presentie en profetie’ preciseert: ‘de profetische boodschap van het evangelie is er een van vrede, gerechtigheid en heelheid van de schepping’.

Eucharistische gemeenschap

Ik wil nog iets dieper ingaan op het belang van ‘presentie’. Presentie gaat er niet alleen om dat je op weg gaat en naast ‘gewonde’ mensen gaat staan. Dat klinkt iets te veel als een kerk die ergens naar toe holt om daar goed te gaan doen. Presentie gaat er om dat je beseft dat Christus in jouw midden present is/moet zijn en dat is ongelofelijk politiek. Christus roept mensen aan zijn tafel, waar hij gebroken en gedeeld wordt. Hij komt daar met zijn Geest in mensen en mensen komen daar als gelijken samen. Die tafel brengt verzoening, gemeenschap en vrede. Vanuit die werking van Gods Geest in mensen, vanuit die verzoening en vrede wordt een gemeenschap opgebouwd en gestructureerd. Een gemeenschap die – in al haar onvolkomenheid – laat zien wat God voor de wereld wil: zorg voor elkaar (pastoraat en diaconaat) en mensen die beelddrager van Christus worden. Deze eucharistische presentie is het vertrekpunt van het politieke handelen van kerken en christenen.

Het gaat in het geloof en in de kerk niet alleen om de opbouw van een gemeenschap, maar ook om de opbouw van de leden van die gemeenschap. Binnen de christelijke gemeenschap worden mensen gevormd en bekeerd tot mensen van Christus. Ze krijgen daar een identiteit die het hun ook mogelijk maakt om de gemeenschap van Christus te dragen en verder te brengen. Dat is ook het aantrekkelijke voor nieuwkomers: niet alleen de zorg die ze mogen ondervinden en/of verder dragen, maar ook menswording en identiteitsvinding.

Dagelijkse vragen

Kerken en christenen stuiten op talrijke vragen over de inrichting van ons dagelijkse leven en de voortgang van onze cultuur. Ze gaan over het leven van onze polis en zijn daarmee politiek van aard, maar ze zijn vooral cultureel en alledaags. Het zijn vragen over ouderschapsverlof, zorg voor kwetsbaren tijdens een epidemie, omgang met dieren, behoud van het gymnasium, seksualiteit, opvoeding, onderwijs etc. . De kerk kan daar over spreken als verheldering of plaatsbepaling voor haarzelf, maar ook als uitnodiging voor gesprek of debat met anderen. Belangrijk voor de geloofwaardigheid van je spreken naar gesprekspartners is dat er ook eigen praktijken aan ten grondslag liggen. Het laat zien dat je niet alleen spreekt, maar ook present bent en handelt en dat je handelen breed gedragen wordt in je organisatie. Naar de kerken werd door het vorige kabinet geluisterd als het over de opvang van vluchtelingen ging. Dat kwam niet zozeer door onze goede woorden, maar omdat kerken zo veel doen aan de opvang en inburgering van vluchtelingen en bijspringen in Ter Apel of via De Thuisgevers als de overheid er niet uit komt.

Profetisch en politiek spreken

In onze tijd zijn er twee existentiële zaken die om een echt profetisch en politiek spreken van de kerk vragen.

Er is een opmars van autoritaire tendensen in de wereld. Wereldwijd zijn vrijheid en democratie in de verdediging. In ons land is er bij sommige partijen en veel te veel kiezers een minachting voor de grondrechten van moslims. Poetin probeert met een oorlog het zich demokratiserende Oekraïne onder controle te krijgen. Een presidentschap van Trump kan wereldwijd de democratische krachten schaden. Deze nieuwe geopolitieke ontwikkelingen roepen allerlei grote vragen op: over militaire steun aan Oekraïne, over uitbreiding van de Europese politieke en militaire samenwerking. Kerken zullen daar over na moeten denken en over moeten spreken.

De klimaatverandering is de andere grote levensbedreigende kwestie van onze tijd. Er zullen een aantal ferme politieke stappen moeten worden genomen om het leven op onze planeet voor iedereen leefbaar te houden. Voor een deel is dat echt een zaak van grote politiek: internationale afspraken, nieuwe infrastructuur en wetten voor overheden en bedrijven. Kerken wereldwijd roepen op tot goede klimaatmaatregelen en moeten daar fel mee doorgaan.

Inbedding

Maar die grote politiek moet ingebed zijn in de alledaagse presentie van de kerk. Ze moet ingebed zijn in een cultuur van leefbaarheid en weerbaarheid in kerken en parochies, die zijn weerslag krijgt in de eigen levens van kerkleden.

Voor plaatselijke kerken en parochies ligt er een taak om te komen tot een levensstijl die past bij het behoud van de aarde. Daarbij gaat het om voor de hand liggende zaken als minder reizen, minder vlees en zuivel, meer tweedehands. En om kerkelijke activiteiten, zoals het komen tot een Groene Kerk. Voor een deel is zo’n particuliere nieuwe levensstijl maar een druppel op een gloeiende plaat. Het is ook onzin om een individueel gemeentelid aan te spreken op opwarming van de aarde, terwijl we in een economisch en cultureel systeem zitten dat niet op een leefbare aarde is aangelegd. Milieudefensie hanteert niet voor niets de leus: ‘een beter milieu begint bij ING’ om aan te geven dat gedragsverandering van grote financiële en industriële spelers veel meer zoden aan de dijk zet dan het hameren op de ‘schuld’ van individuen. Tegelijkertijd kunnen de grote politieke maatregelen niet zonder individuele bewustwording en levensverandering, al was het alleen maar als een symbolische reflectie van wat in het groot tot stand gebracht moet worden.

In de weerbaarheid tegen autoritaire tendensen moet onze samenleving – en dus ook onze gemeenteleden – wakker worden. Een ongestoord leven lukt niet meer. Er zijn inspanningen nodig. Die zijn deels militair, maar alleen maar oproepen tot meer bewapening brengt ons niet ver genoeg. We moeten ook weten wat we verdedigen. Wat vinden we zo kostbaar dat het het verdedigen waard is? Wat is onze geestelijke weerstand, wat is onze ‘betere weerstand’? Verdedigen we vooral onze welvaart, dan kunnen we het met Poetin misschien op een akkoordje gooien. Of verdedigen we ook onze rechtstaat en onze Westerse cultuur? Dat vraagt om een veel actievere reflectie op de Westerse culturele, institutionele en intellectuele traditie om daar de kostbaarheid van te erkennen. En ook de fouten te repareren. Dat zijn allemaal zaken die in de gemeente aan de orde kunnen komen.

Organisatie

De alledaagse presentie van de kerk moet ook georganiseerd worden. Voor het komen tot een cultuur van leefbaarheid zijn er organisaties als de Groene Kerken of – op het Rooms-Katholieke erf – de Laudato Si-alliantie. Het traject van je aansluiten bij de Groene Kerken kan in jouw gemeente een cultuur van leefbaarheid doen ontstaan. De cultuur van weerbaarheid laat zich op dit moment lastiger organiseren. Er zijn nog steeds IKV-kernen en Pax heeft opnieuw oog voor de kerken. Maar hier valt nog wel het een en ander te doen.

In en rondom de kerk is nog steeds veel maatschappelijk-politieke kennis aanwezig om tot een goed onderbouwd politiek en profetisch spreken te komen. Er zijn organisaties als het Christelijk-Sociaal-Congres, Socires, de Wetenschappelijke Bureaus van (christelijke) politieke partijen en er zijn veel individuele wetenschappers en beleidsprofessionals, al dan niet met een christelijke achtergrond. Maar binnen de kerken is er weinig professionele kracht om hier een bundeling tot stand te laten komen. Nu de politiek op de deuren van samenleving en kerk klopt, zijn er ook gewoon betaalde krachten nodig om het politieke spreken van de kerken te organiseren. Dan maar wat minder pionieren.

Coen Wessel

Coen Wessel is sinds april 2024 algemeen secretaris van de Raad van Kerken in Nederland