In Duitsland wordt een verband gelegd tussen beide liederen en in enkele regionale edities van het Evangelisches Gesangbuch staat Rilkes gedicht bij dit lied afgedrukt. Of Pötzsch ook door het gedicht van Rilke geïnspireerd is weet ik niet, maar het is mogelijk dat dit gedicht – dat hij ongetwijfeld kende – richting gegeven heeft aan zijn blik op Rodins beeldhouwwerk, waardoor hij het als een ‘vallen’ heeft kunnen opvatten.

Rilke en Rodin

Ook Rilke is bij het schrijven van zijn gedicht door Rodin geïnspireerd. Ik kwam dat op het spoor toen ik naar twee verzen keek, die ik niet op het eerste gezicht kon plaatsen: ‘Wir alle fallen. Diese Hand da fällt/ Und sieh dir andre an: es ist in allen’. Het is onduidelijk waarom het ‘vallen’ aan de hand van handen beschreven moet worden. Waarom duiken er plotseling ‘handen’ op in dit gedicht? 

Als Rilke dit gedicht schrijft heeft hij reeds enkele malen het atelier van Rodin bezocht. In het werk van Rodin spelen handen een voorname rol. Hij heeft er honderden gemaakt en in zijn atelier stonden kasten vol met afgietsels van handen in allerlei mogelijke standen. Voor Rodin openbaarde de hand het wezen van de mens. Rodins aandacht voor handen is Rilke niet ontgaan. In zijn monografie over Rodin schrijft Rilke uitgebreid over de betekenis van de hand in Rodins werk en in het gedicht ‘Herbst’ staat ook de hand pars pro toto voor de gehele mens.

Ik wil ook een suggestie doen voor het precieze beeld waar Rilke door geïnspireerd is, dat is de beroemde beeldengroep de ‘Burghers van Calais’. Rodin beeldt in deze beeldengroep het verhaal van de burgers van Calais uit. Als Calais zich in 1347 aan de Engelsen moet overgeven na een lang beleg, staat de Engelse koning toe dat de bevolking gespaard blijft, mits zes vooraanstaande burgers zich overgeven om gedood te worden. Uiteindelijk meldt Eustache de Saint Pierre zich en vijf anderen volgen. 

In de beeldengroep heeft Rodin de innerlijke worsteling willen laten zien tussen hun levenswil en hun offerbereidheid. Opvallend zijn de armen en de handen van Eustache de Saint Pierre, die loodrecht naar beneden hangen. Ook de handen van de anderen hebben opvallende, vertwijfelde uitdrukkingen. Ze maken ‘gebaren’, een woord dat vaak terugkomt in Rilkes beschrijving van deze beeldengroep in zijn monografie over Rodin. Ik denk dat de eerste hand waar Rilke in het gedicht ‘Herbst’ op wijst geïnspireerd is door de hangende, vallende linkerhand van Eustache de Saint Pierre. Bij de ‘andre’ (handen) waar hij naar verwijst heeft hij de overige handen van de burghers voor ogen gehad. Ook zij gaan hun dood tegemoet: es ist in allen. 

Met deze beelden in het achterhoofd is Rilke gaan schrijven over de vallende bladeren die gebaren maken. In hun gebaren ‘verneinen’ de bladeren, ze ontkennen of misschien beter: ze wijzen af. Ze ondergaan een zelfde innerlijke worsteling tussen willen leven en moeten sterven als de burgers van Calais.

Als de laatste regels van Rilkes gedicht op God wijzen, dan kunnen ook andere beelden van Rodin door zijn hoofd hebben gespeeld. Rilke heeft wellicht voorstudies van de beelden ‘Le Cathedral’ (oorspronkelijke titel: ‘ark van het verbond’) of ‘Le Secret’ voor ogen gehad. Beide voorstudies bestaan uit twee (rechter)handen en laten zien wat Rilkes laatste versregels uitdrukken: de handen omhullen en beschermen een ruimte - waarin de mens zijn val maakt. Of uiteindelijk ook niet. De burgers van Calais brachten het er levend van af. Op het allerlaatste moment intervenieerde de hoogzwangere koningin van Engeland bij haar man. Het zou een slecht voorteken zijn voor haar kind als deze mannen stierven.
.

Maar het is ook mogelijk dat Rilke met de ‘Einer’ op Rodin doelt[1]. Dan is Rodin de godheid die de hele wereld – of in ieder geval de burgers van Calais - in zijn handen houdt. Dat past in het romantische tijdsbeeld waarin aan de scheppende artiest goddelijke eigenschappen werden toegeschreven. Het past ook bij de erotisch-verliefde roes die Rilke bij zijn bezoeken aan Rodin overviel. Dan is Rodin - net als bij La main de Dieu - de god die mensen schept en in handen houdt. Dat doet hij door met veel tederheid hun worsteling met leven en dood uit te beelden.

Coen Wessel

Een iets omvangrijkere versie van dit artikel in het Duits met uitgebreidere bronvermeldingen vindt u hier.