Archief
Naar Homepage

Naar Weblog

twitter

'We need a good Judas'

Wat zit er in onze hedendaagse cultuur dat media en wetenschap zo graag een positief oordeel over Judas willen? Wie Judas in de 20e of 21e eeuw neerzet moet een verklaring voor zijn gedrag geven in zijn psyche, in zijn maatschappelijke omstandigheden of waarin dan ook. De verklaring maakt zijn gedrag ook inzichtelijk en tot op zekere hoogte te verontschuldigen.
Maar er speelt ook een andere reden mee. Sinds de Romantiek is onze cultuur meer dan ooit gefascineerd door het kwaad. De schurk is niet meer de tegenspeler van de held, maar de schurk wordt de interessante en fascinerende hoofdfiguur, met wie je als lezer meeleeft

Charlottesville en de Lost Cause

Het besluit van de van Charlottesville om het standbeeld van generaal Lee te verwijderen en het standbeeld van generaal Jackson te recontextualiseren is niet in de eerste plaats gedaan uit afschuw over de handelingen van deze mannen.
Het voornaamste motief is dat met name Lee nog steeds een rol speelt in de Lost Cause-mythologie waarin het zuidelijke aandeel in de Amerikaanse burgeroorlog verdedigd wordt. Deze Lost Cause mythologie is de kern van een racistische zuidelijke identiteit.

Over de dodenherdenking

Na de oorlog stond de herdenking van de oorlog in het teken van het nationalisme. Na de jaren zestig veranderde dat. De herdenking - en bijna de gehele identeit van weldenkend Nederland - richtte zich op alles wat buitengesloten wordt en slachtoffer is. De actie van Rikko Voorberg om op 4 mei 2017 kruisen te gaan plaatsen voor vluchtelingen is een radicalisering van dit denken, net op het moment dat het onder druk staat. Naar mijn mening moeten we een heel andere kant op.

Het frame van het Wilhelmus

In het Wilhelmus probeert Marnix van St. Aldegonde de calvinisten te overtuigen dat zij Willem als hun aanvoerder moeten aanvaarden, op het moment dat zij hem nog niet vertrouwen. Om dat te bereiken schrijft hij een propagandalied, het Wilhelmus. In dit lied zet hij op een briljante wijze een frame neer, waaruit blijkt dat juist de hoog adellijke Willem de vrome leider is waar de opstand op zit te wachten.

Verder dan de woede

Tijdens de afgelopen verkiezingscampagne is uitgebreid gediscussieerd over het gelijk of het ongelijk van de ‘boze burger’. Ik heb echter geen televisieprogramma gezien waarin woede zelf gethematiseerd werd. Waarom uiten zoveel kiezers zich nu eigenlijk juist met de emotie woede? Woede uiten lijkt een vanzelfsprekendheid, maar dat is het niet.
In dit artikel vertel ik hoe in de oudheid en in de christelijke traditie tegen woede wordt aangekeken en hoe dit veranderde in de Romantiek. Daarna bespreek ik het boek van Martha Nussbaum 'Woede en vergeving' en het boek van Sjaak Koenis 'De januskop van de demokratie' (CD-Verkenningen april 2017).

Jefta's engel

In november 2016 werd het dramatische oratorium ‘Jephtha’ van Hšndel in het Amsterdamse Muziektheater opgevoerd. Het libretto is een parel in de uitlegtraditie van het verhaal van Jefta en zijn dochter. In dit artikel sta ik stil bij de uitlegtraditie van het Jefta-verhaal en hoe Hšndels oratorium daar in past. Ik sluit af met mijn ambivalente gevoelens over de Jephtha-enscenering van Claus Guth. 

Mystiek in de gemeente

In dit artikel staan suggesties om eenvoudige mystieke teksten te lezen. In een groep of in een kerkdienst. De teksten worden soms gecombineerd met muziek of met afbeeldingen.

50 jaar D'66: 'We hebben nieuwe regenten nodig'.

De voorstellen voor democratisering  in het AppŤl dat aan de oprichting van D’66 vooraf ging hadden niet te maken met de bouwvalligheid van het huis van Thorbecke. Ze waren de reactie op een heel ander probleem: de geslotenheid van bestuur en justitieel apparaat. Toen die zich openden door de democratiseringsgolf was de noodzaak voor staatkundige veranderingen verdwenen. In onze tijd is er opnieuw geen noodzaak voor staatkundige veranderingen. Wel hebben we ‘regenten’ nodig die luisteren kunnen, barmhartig zijn en zelfkritisch.

Michelangelo's marmer

Over de roman 'Michelangelo's marmer' van Harman Nielsen. 'Voor mij werd Louis een Christusfiguur. Een mens die elk zelf goed willen doen heeft afgegooid en in plaats daarvan in de hel naar leven zoekt. Een leven bestaat immers niet uit ‘goed doen’, laat staan ‘een goede strijd strijden’. Veel meer bestaat het leven uit het samen ondergaan van barbarij en lijden en te midden daarvan vasthouden aan menselijkheid.'

Katholieke en Protestantse kerken moeten weer een worden

De Protestantse Kerk heeft geen spirituele of politieke basis meer om als zelfstandige kerk verder te gaan. De Katholieke kerk heeft veel betere papieren om kerk in onze tijd te zijn. Het wordt tijd dat de Protestantse Kerk zich verbindt met Rome.

'Jantje zag eens pruimen hangen'. Over deugd, verleiding en diefstal.

In dit essay voor het literaire tijdschrift ‘Liter’ onderzoek ik de achtergronden en receptiegeschiedenis van Nederlands bekendste kindergedicht ‘Jantje zag eens pruimen hangen’.

In de receptie is steeds minder de nadruk komen te liggen op Jantjes deugdzaamheid, maar meer op de verleiding en zelfs op diefstal. In de Klimop-vastgoedfraude rechtszaak  werd rechter Rino Verpalen daarom gewraakt toen hij dit gedicht citeerde.  In het toneelstuk ‘de Verleiders’  over deze vastgoedfraude komt dit gedicht terug en wordt ook gekozen voor een inktzwarte interpretatie. Maar wat valt er nog te leven en te lezen als je een gedicht of een boek zo pessimistisch leest?


De terugkeer van het gebod

De bevrijding uit Egypte leidt niet tot een bevrijding uit alle banden en beknellingen, maar tot een leven waarin de geboden van God centraal staan. Een groot deel van de geboden in de boeken van Mozes zijn ritueel van aard.
De rituele geboden veranderen de wereld niet, maar ze vormen een mens en een gemeenschap. Wie zoekt naar een herstel van rituele geboden voor christenen  zal onder ogen moeten zien dat de oude Calvinistische geboden zo niet terug komen. Het probleem rond de geboden gaat daardoor veel verder dan een discipline-probleem.


Als Mozes had doorgevraagd

In dit gedicht van Marjolijn van Heemstra wil de dichteres God ontmoeten, maar niet voor hem op de knieŽn gaan. Alleen op voet van gelijkwaardigheid wil ze met hem spreken. Ze wil contact met God. Ze wil hem ontmoeten, hem aanraken, hem omhelzen. Er zit in het gedicht een stevige speldenprik tegen Rudolf Otto.


Enoch Powells profetie van 'Rivers of Blood'

In de ‘Rivers of Blood’ speech sleept Enoch Powell zijn hoorders mee in een anti-immigratiestandpunt in een mengeling van rationeel aandoende cijfers, verhalen van ‘gewone mensen’ en apocalyptische visioenen.  In zijn speech wordt het ‘gewone volk’ gelijk aan Christus: lijdend en bron van ware kennis tegelijkertijd. Het volk is ook de godheid die Powell tot spreken dwingt en hem een apocalyptisch visioen laat zien van een rivier die schuimt van het bloed. (december 2015)


De toekomst van het pionieren

De kracht van de hele beweging rond pionieren is dat het leidt tot een broodnodige vernieuwing van de bestaande gemeentes.Ik denk dat heel veel mensen in Nederland – en speciaal in de doelgroepen die niet door de kerk bereikt worden - niet zitten te wachten op deelname aan nieuwe gemeenschappen. Pionieren zou in de eerste plaats voor ogen moeten hebben: pionieren in de netwerksamenleving. Ik zou pioniers willen hebben die meedoen aan evenementen als Lowlands of Mysteryland.  (juni 2015)

Geronimo

De Winters roman Geronimo is een dieptepeiling en een optimistische verbeelding van het conflict tussen moslimextremisme en het Westen. De Winter doet dat op het meest fundamentele niveau: de ontmoeting tussen de moslimextremist bij uitstek, Osama bin Laden, en een moslimmeisje, dat duidelijk de trekken van Christus heeft.


De 'Sound of Music' als kind van de jaren '60

Steeds als ik de ‘Sound of Music’ zie, begint me steeds meer op te vallen hoezeer de veranderingen van de jaren vijftig en zestig de film bepaald hebben. De film kritiseert autoritaire verhoudingen en stelt daar natuurlijkheid en creativiteit tegenover. ‘The Sound of Music’ is Wilhelm Reich op muziek. (november 2014)


De Paradijsboom

De Engelse lieddichter Erik Routley schreef in 1974 een lied voor de bundel Cantate Domino van de Wereldraad van Kerken.
Er zijn spirituele tradities waarin het kruis van Christus en de levensboom uit het paradijs met elkaar vereenzelvigd worden (bijvoorbeeld in het lied: 'Met de boom des levens'). Ook zijn er tradities waarin het kruis bloeit, als teken van de opstanding, alsof het kruis zelf opstaat. Routley brengt met dit lied een gewaagde vernieuwing aan in deze spirituele tradities: hij identificeert de levensboom met de gekruisigde Christus. Hij schrijft een lied over de levensboom die gekruisigd wordt en onze zonden draagt.


Waarom won Wilders in 2009?

Het ligt voor de hand om te vragen waarom Wilders zoveel verloren heeft bij de Europese verkiezingen van 2014. Maar die andere vraag is veel interessanter: waarom won Geert Wilders zoveel stemmen in 2009? Bij de Europese verkiezingen van 2009 konden de sympathisanten van de PVV voor het eerst massaal kenbaar maken dat de PVV hun partij was. Het waren de eerste verkiezingen waarbij de PVV ook voor de verkiezingen volop aandacht kreeg. Veel VVD-kiezers uit 2007 waren ontevreden over de koers van de VVD, na het opstappen van Rita Verdonk in oktober 2007. (mei 2014)

Baptism in Kansas

Het schilderij ‘Baptism in Kansas’ van de Amerikaanse schilder John Steuart Curry (November 14, 1897-August 29, 1946) is een herinnering aan een doop die hij als kind had meegemaakt. In het schilderij is er een eenheid van de mens met het landschap. Je ziet het eindeloze, lege en stoffige landschap van Kansas. Centraal in de scene is de predikant met de dopelinge. De predikant heeft een vurig, gehard en fanatiek gezicht, als was hij Johannes de Doper. Curry kijkt met heimwee en mededogen naar deze mensen.
10 jaar later zal hij met meer afstand naar zo'n Johannes de Doper-figuur kijken in zijn schilderij 'Tragic Prelude' waarin hij John Brown schildert. (2010)

Modernisme in Lourdes, Gerard Reve en de secularisering

Over de geloofsontwikkeling van Gerard Reve, tegen de achtergrond van alle mislukte pogingen om de Katholieke kerk te moderniseren. Huub Mous beschrijft hoe Gerard Reve aanvankelijk op zoek was naar een geloof waarin mystiek en seksualiteit verweven waren. Maar ergens loopt hij vast. Vanaf dat moment verschuift zijn belangstelling naar de Maria-devotie
en ondersteunt hij de conserverende krachten in de RK-kerk. Rond deze kern schetst Mous een indrukwekkend beeld van een katholiek intellectueel leven uit de jaren vijftig en zestig. (2014)

'Geloof is mijn geluk', over een mystiek kerstlied

’Ik wandel in gedachten’ (Liedboek 2013, 480) is het populairste kerstlied van Noorwegen. De Deense bisschop Hans Adolph Brorson (1694-1764) schreef het lied, dat in 1732 voor het eerst in druk verscheen. In het lied wordt een imaginaire reis naar de geboorteplaats van Jezus ondernomen. Maar die geboorteplaats is zo nederig en vreemd, dat het toch veel beter is dat Christus een plaats krijgt in het hart van de gelovige. In dit artikel laat ik zien hoe op een originele manier piŽtistisch-mystieke elementen in dit lied zijn gewoven. (2013)

Frankenstein: de mens, het monster en de roman

Elke goede roman is een poging om de bijbel te vervangen. Een ander, niet-bijbels perspectief op het menszijn wordt verkend en vorm gegeven. Een heel aantal auteurs komt dan tot de conclusie dat het nooit wat zal worden met de mensheid. Maar er zijn ook auteurs die proberen om wegen naar een goed en humaan samenleven te schetsen. In de eerste horrorroman, de roman ‘Frankenstein’ van Mary Shelley, zie je beide lijnen uit de moderne romangeschiedenis lopen. (2013)

'Sterk, Heer, de handen tot uw dienst'

In het lied ‘Sterk, Heer, de handen tot uw dienst’ (Liedboek 2013, nr. 378) wordt de lichamelijke kant van het Avondmaal gethematiseerd. Er wordt stilgestaan bij alle lichaamsdelen die met het ontvangen van brood en wijn verbonden zijn. Er wordt gebeden dat deze lichaamsdelen zo versterkt worden dat ze betrokken raken bij het heil van God. De oorsprong van het lied ligt in de Assyrische kerk van het Oosten. (2013)

De taal van het nieuwe liedboek

Eťn van de opvallendste veranderingen in het nieuwe liedboek is het taalgebruik. Dat is eenvoudiger en directer. Maar plat en oppervlakkig zijn de liederen er niet door geworden. Veel meer wordt geprobeerd om God te verbinden met eenvoudige, dagelijkse ervaringen. (2013)

De samenleving verchristelijkt

Waarden van het christendom dringen steeds dieper door in onze samenleving, de samenleving verchristelijkt. Geweld is steeds meer verdwenen uit het dagelijks leven. Autoritaire verhoudingen in het gezin en op de werkvloer maken plaats voor overleg, inspraak en samenwerking.
Dat zijn zaken die in de buurt komen van de vredelievendheid van Jezus en van Paulus’ woorden dat er in Christus geen ongelijkheid is. Maar het meest verbazend is dat steeds meer de noodzaak ingezien wordt van een innerlijke vorming, die rechtstreeks in een christelijk-antieke traditie staat. Het bedrijfsleven gaat hierin voorop (2013).

De predikant: van intellectueel tot missionaris

De predikant van de Reformatie is degene die zich intellectueel verdiept heeft in de bijbel en daarvandaan onderricht
kan geven en de zeden kan bewaken. Wanneer na 1850 de bijbelkritiek in Nederland vaste voet aan de grond krijgt en de moderne theologie opkomt is de predikant vooral degene die het geloof van zijn gemeenteleden ‘bij de tijd’ moet brengen. Maar de laatste jaren is een predikant vooral missionaris. (2012)

De bevrijdingsstrijd van Ferdinand Christian Baur

De Duitse dogmenhistoricus en Nieuwtestamenticus Ferdinand Christian Baur (1792-1860) heeft een grote invloed gehad op het beeld van het vroegste christendom en op de beoefening van de kerkgeschiedenis. Baur zag het christendom als een logisch uitvloeisel van ontwikkelingen in de Hellenistische wereld en als een breuk met het 'oosterse' jodendom en heidendom. In dit artikel gaat het me niet in de eerste plaats om de vraag of Baur daarin gelijk had, maar ik wil laten zien hoezeer zijn ideeŽn over hellenisme, jodendom en christendom verweven zijn met zijn verlangen kerk en theologie mee te laten doen in de strijd om vrijheid en democratie. (2012)


De handen van God: Rilke, PŲtzsch en Rodin

Het gedicht ‘Herbst’ van Rainer Maria Rilke en het gezang ‘Du kannst nicht tiefer fallen’ van Arno PŲtzsch beschrijven beide het ‘vallen’ van een mens.Van het lied van PŲtzsch is al langer bekend dat hij het schreef nadat hij in Parijs een beeld van Rodin had gezien.nIk probeer aannemelijk te  maken dat Rilke door de beeldengroep 'de Burghers van Calais'beÔnvloed is bij het schrijven van zijn gedicht‘Herbst’. (2012)

De verloren zoon aan het oostfront

Het Nationaal Comitť 4 en 5 mei was van plan om tijdens de Nationale Dodenherdenking op de Dam een gedicht voor te laten dragen over de herinnering aan een lid van de Waffen-SS. In dit artikel probeer ik uit te vinden wat het zegt over het huidige Nederland, dat het comitť tot deze keuze kwam en dat deze keuze veel steun kreeg. De manier waarop Auke de Leeuw het leven van zijn oudoom beschijft doet sterk denken aan de opbouw van de gelijkenis van de verloren zoon uit de bijbel (Lukas 15). (2012)

Gemeenschap en vereenzaming, J.J. van Oosterzee

Er zijn geen goede redenen om in 2012 nog een biografie van de negentiende-eeuwse predikant en hoogleraar J.J. van Oosterzee (1817-1882) te lezen. Hij schreef geen geruchtmakende theologische boeken en al in zijn eigen tijd gold zijn theologie als achterhaald. Toch is de biografie die de Utrechtse hoogleraar M. van Rhijn in 1940 over zijn leven schreef een prachtig boek. Van Rhijn laat de tragiek zien van een leven van een gematigde en aanvankelijk populaire predikant en theoloog, dat uiteindelijk in alle strijd van zijn tijd vermalen wordt.  (2012)

Wahlverwandtschaften

De mens die minder zelfstandig is dan hij denkt, is een terugkerend thema in het werk van Goethe. In ‘Die Leiden des Jungen Werthers’ schrijft hij over een mens die zich volledig verliest in zijn verliefdheid. In de ‘Faust’ verliest een mens zijn ziel aan de duivel. In de roman ‘Die Wahlverwandtschaften’ (1809) staat de ondoorgrondelijke en soms destructieve aantrekkingskracht die mensen op elkaar uitoefenen centraal.
(januari 2012)

GroenLinks en de weigerambtenaren

Bij het aanvaarden van de wet die het mogelijk maakt dat ook mensen van hetzelfde geslacht met elkaar trouwen (2000) was de Tweede Kamerfractie van
GroenLinks er voorstander van om ruimte te geven aan ambtenaren met gewetensbezwaren. Maar vanaf 2007 is GroenLinks daar tegen. De partij heeft  nooit verantwoording afgelegd over deze ommezwaai. (november 2011)

De mentale landkaart van het Midden-Oosten

Door de Arabische opstand heb ik meer zicht gekregen op de diversiteit van het Midden-Oosten. Daarmee leg ik ook de bril af waardoor ik altijd naar het conflict gekeken heb: een innerlijke verscheurdheid tussen de roep om gerechtigheid voor de Palestijnen en de wil om anti-semitisme een halt toe te roepen. In plaats daarvan zie ik IsraŽl veel meer als een onderdeel van de regio. Vanuit die nieuwe houding kijk ik nog eens terug op de begrippen die mijn denken zolang beheerst hebben: gerechtigheid en de wil anti-semitisme tegen te gaan.  

Spengler

Onder het pseudoniem Spengler geeft David Goldman wekelijks commentaar op de website 'Asia Times'. Het zijn provocatieve en vaak originele columns, die door anderhalf miljoen mensen worden gelezen. In zijn columns put Spengler uit de vele rollen die hij in zijn leven speelt. Hij is de zeer goed geÔnformeerde Amerikaanse commentator, die veel contacten heeft in regeringskringen. Soms komt ook de bankier te voorschijn die met statistieken goochelt en de lange termijn economische en demografische ontwikkelingen in de gaten houdt. Minstens zo interessant is de literator en muziektheoreticus. Maar het meest opmerkelijke is dat hij in al deze rollen een grote fan is van Franz Rosenzweig.

Waarom ruisten de moerbeitoppen?

Nicolaas BeetsHet gedicht 'de moerbeitoppen ruischten' wordt algemeen gezien als een hoogtepunt in het late oeuvre van Nicolaas Beets, misschien zelfs als het enige dat temidden van duizenden bladzijden 'domineespoŽzie' overeind blijft. Toch is er iets vreemds met dit gedicht. In de eerste regel wordt overduidelijk 2 SamuŽl 5:24 (Statenvertaling) geciteerd. Maar het is onduidelijk hoe dit verhaal terugkomt in het gedicht. Via omzwervingen langs Herder, de Ossian en Klopstock kom ik tot een interpretatie waardoor het gedicht zowel een theologisch statement als een autobiografische terugblik wordt.

Een karikaturaal schema

Sinds de Verlichting en de Romantiek worden Jodendom en Christendom met cultuur, moraal en geschiedenis geassocieerd. Natuur, gevoel en esthetiek daarentegen zouden vreemd zijn aan het Christendom. Veel christelijke theologie heeft dit karikaturale schema overgenomen. Er is zelfs een positieve draai aan gegeven: Jodendom en Christendom waren juist de godsdiensten die zich van de natuur bevrijd hadden en daardoor cultuur en geschiedenis mogelijk gemaakt hadden.  In dit artikel schets ik in een paar zinnen het ontstaan van dit denkschema. Vervolgens laat ik zien hoe deze denkwijze binnen de theologie een geheel eigen dynamiek heeft gekregen en in de geschiedenis van IsraŽl geprojecteerd is.

Naar een nieuw internationalisme

In het nieuwe nationalisme zit iets dubbelzinnigs. De trots op de eigen instituties en de eigen maatschappelijke en culturele prestaties is terecht. Het is een verzet tegen cultureel relativisme. Anderzijds is nationalisme gevaarlijk en onbarmhartig. Het is zaak om op een andere manier betrokken te zijn bij de wereld rond Europa. Niet door militaire interventies en vanuit Europa bepaalde ontwikkelingsprogramma’s. Wel door uit te gaan van de culturele, wetenschappelijke, godsdienstige en economische kracht van Europa.

Weg van de pijn

De bijbel eindigt met een wereld zonder pijn. In het nieuwe Jeruzalem zal er ‘geen jammerklacht en geen pijn’ meer zijn, belooft het bijbelboek Openbaring. Sinds de 19e eeuw wordt er hard aan dat ideaal gewerkt. Dat klinkt prachtig, maar de utopie van een pijnloze wereld roept ook vragen. Kan een mens nog wel voelen en leven als hij of zij geen pijn meer voelt? Verliest hij dan niet zijn identiteit? Kan een samenleving zonder pijn wel overleven?

Liturgische kleding voor vrouwen

Sinds veertig jaar kunnen vrouwen voorgaan in de grootste protestantse kerken. Al die jaren dragen vrouwen ambtskleding die rechtstreeks is overgenomen van de ambtskleding van mannen. Marjan van Hal, predikante te Nijeveen, wil daar verandering in brengen. Ze werkt aan een project ‘ambtskleding voor vrouwen’.
Marjan van Hal kwam in contact met het ontwerpersduo Pim Kramer en Jaq Volckmann. Voor hun shows ontwierpen zij al eerder kledingitems die gebaseerd zijn op liturgische gewaden. Speciaal voor het jubileumnummer van ‘Geruchten’ zijn zij gevraagd om hun visie te geven op ‘Liturgische kleding voor vrouwelijke voorgangers’. 

De Hongerspelen

De trilogie 'de Hongerspelen' van de Amerikaanse schrijfster Susanne Collins is ook voor niet-tieners een interessant boek. Het is spannend  en het mixt christelijke en antieke thema's in de moderne vorm van de real-life soap cultuur. Op het einde laat Collins zien dat ook in tienerboeken de opstandelingen niet alleen helden zijn.

Predikant en populisme

De PVV-kiezers worden in de brief  'Predikant en populisme' als ‘bezorgd’, ‘onzeker, en ‘angstig’ gekenschetst. Voor een deel ben ik het daar mee eens. De internationalisering van onze samenleving en het machtsverlies van het Westen roepen angsten op over de toekomst van Nederland. Nederland als een vertrouwd nationaal huis lijkt te verdwijnen. Maar deze angsten zijn niet beperkt tot de PVV-kiezers. Die angsten heb ik zelf ook. Het zijn reŽle angsten: hoe zorgen we voor maatschappelijke samenhang in Nederland terwijl die samenhang onder druk staat door ontkerstening, internationalisering en soms ook door immigratie.

De Noachitische geboden als regel voor het samenleven

De Noachitische geboden zijn te zien als een bijdrage vanuit de Joodse traditie aan de discussie over het samenleven van verschillende mensen. Door het opstellen van de Noachitische geboden wordt er gezocht naar een verbinding met anderen. 
De Noachitische geboden zijn voor ons van belang als een voorbeeld in de discussie over het samenleven van verschillende groepen en geloven. Aan de ene kant zijn ze een uitgestoken hand naar andersdenkenden en andersgelovigen om samen te leven. Tegelijkertijd zijn er ook voorwaarden verbonden aan het gezamenlijk optrekken. Dat is een goede combinatie.

'Als een wolk om ons heen'. NaÔef bijbellezen na het einde van de geschiedenis

Het bijbelfestival dat de redactie van ‘In de Waagschaal’ op zaterdag 2 oktober 2010 in Gouda organiseert heeft als motto: ‘NaÔef bijbellezen’. In dit artikel betoog ik dat we, nu de geschiedenis als zinstichtend verhaal uit onze samenleving verdwenen is, ‘naÔef’ moeten gaan bijbellezen.

Wantrouwen tegen de overheid

In films en televisieseries triomfeert de held ondanks de overheid. Geheim agenten als James Bond slagen alleen door zich nadrukkelijk niet aan de regels te houden. Sinds de jaren zestig zijn overheidsinstellingen ook zetels van het kwaad. De mens die het tegen de overheid opneemt had vroeger nog de trekken van een nobele ridder. Sinds de jaren tachtig gaan de helden steeds meer geweld gebruiken. De laatste jaren verschuiven ook de doelen. Niet langer staat de eenzame, rechtvaardige held in het centrum maar de eenzame crimineel. De films met excessief geweld of een criminele hoofdpersoon zijn onderdeel van een culturele stroom waarin een mens nooit meer ingevoegd wordt in de samenleving. Hij begrijpt zichzelf als “ik tegen de wereld” en de samenleving als “de wereld tegen mij”.

De tuin van Elsa Beskow

Elsa Beskow was vernieuwend als kinderboekenschrijfster. Ze bekeek de wereld vanuit het kind,
zoals in de Reformpedagogik. Dat gebeurt ook in 'Kleine Koen in de tuin' waarin een kind dat in zijn achtertuin speelt in een wonderlijke wereld terecht komt. Sinds Annie M.G. Schmidt en Astrid Lindgren zijn kinderboeken realistisch en minder zoet. Ik wil een lans breken voor dromerige kinderboeken.

Bezuinigen op kunst

Ergens spreken de plannen om flink op de kunst te bezuinigen me wel aan. De laatste jaren ben ik steeds verder vervreemd geraakt van het gros van de moderne kunst. De meeste kunst functioneert tegenwoordig als zingeving en als vormgeving van een seculiere levensovertuiging. Het is een belangrijke reden dat het zo vaak misgaat in de samenwerking tussen kerken en kunstenaars en misschien ook wel tussen kunstenaars en een veel wijder publiek. Toch lossen bezuinigingen niet het inhoudelijke probleem op dat kunst en kunstenaars zich oriŽnteren op niet-christelijke beelden en waarden.

Trialoog

Ook al speelt Abraham niet zo'n grote rol in het Christendom, toch zijn het vooral christelijke theologen die de laatste decennia zijn gaan spreken over de oecumene van Abraham: Abraham zou een sleutelfiguur zijn die Jodendom, Christendom en Islam met elkaar verbindt. In dit artikel beschrijf ik wat de voordelen en de nadelen zijn van dit zoeken van toenadering tot elkaar met Abraham als verbindingsfiguur. En ik ga in op de rol die Abraham speelt in het Nieuwe Testament, in het bijzonder in de brieven van Paulus. Zo ontstaat een beeld van de specifieke christelijke inbreng in de trialoog.

Oorzaken van de opkomst van Wilders (1)

De oorzaak van de opkomst van Wilders wordt nogal eens gelegd bij de het falende beleid van gevestigde politieke partijen. De Partij van de Arbeid bijvoorbeeld zou zijn arbeiderskiezers vergeten zijn en te zeer zijn meegegaan in de hervorming van de verzorgingsstaat. Een andere oorzaak wordt gezocht in het existentiŽel op drift geraakt zijn van kiezers na het einde van de verzuiling. Beide verklaringen zijn onjuist. De opkomst van Wilders maakt veeleer een al langer bestaande cultuurstrijd zichtbaar in de Nederlandse samenleving, waarbij de ‘Wilders-kiezers’ ťťn pool in de cultuurstrijd vormen (zomer 2009).

Oorzaken van de opkomst van Wilders (2): de bohemien

Om er achter te komen waar de populariteit van Wilders mee te maken heeft, beschrijf ik eerst de ontwikkelingen in het andere kamp: de brede groep leraren, ambtenaren, kunstenaars, journalisten en onafhankelijke beleidsmakers die zich oriŽnteren op progressieve of liberale partijen. In de loop van de jaren zestig nam deze, voorheen verzuilde groep, de levenshouding over van een type mens dat in de jaren dertig en veertig van de 19e eeuw in het milieu van armoedige kunstenaars in  Parijs ontstaat: de bohemien. Hun verachting voor de ‘Wilders-kiezers’ heeft geleid tot een diepe bron van wrok (zomer 2009).

Oorzaken van de opkomst van Wilders (3): Islam

De omgang met immigranten is het belangrijkste thema waarop de ‘Wilders-kiezers’ en hun tegenpool, de vrijzinnige en progressieve intellectuelen, botsen. In dit artikel probeer ik die botsing te verklaren vanuit de cultuurstrijd op het gebied van de Nederlandse identiteit en de zedelijkheid. Tenslotte probeer ik te verklaren waarom de botsing rond immigranten zich de laatste jaren rond het thema ‘Islam’ geconcentreerd heeft (zomer 2009).

De inhoud van het populisme

Populisme is een term die weinig verheldert. Het is niet een onafhankelijke definiŽring van een politieke stroming, maar het is meer een veroordeling.  Hierdoor verdwijnt het zicht op de inhoud en op de dynamiek die er voor zorgt dat  Fortuyn en Wilders zoveel aanhang hebben gekregen de laatste jaren. Het bevordert ook een te formele visie op de Islam, n.l. als een 'godsdienst'. De formele visie op 'godsdienst' verduistert ook een heldere blik op de christelijke 'godsdienst'.

Het 'nieuwe wij'

Wat houdt de samenleving bij elkaar? Wat bindt de burgers van Nederland, behalve het feit dat ze in dit land wonen en zich aan de wet moeten houden? Daarover is in Nederland een discussie ontstaan met als slagzin 'het nieuwe wij' . In een bijdrage voor het opinieblad Volzin schets ik heel kort de zoektocht naar het 'wij' in de afgelopen anderhalve eeuw, vertel ik iets over de huidige problemen en stel ik: er is eerst een verandering van het 'ik' nodig, willen we tot een verandering van het 'wij' kunnen komen. De huidige concentratie op het ‘ik’ dient verbonden te worden met morele en spirituele gedachten en tradities. Zodat het ‘ik’ niet meer overgelaten wordt aan zichzelf, maar geholpen en gesterkt wordt. We hebben behoefte aan mensen die zichzelf toetsen en laten bijschaven door morele en spirituele kaders (december 2009). 

De Toren

Der Turm (de Toren), een veel bekroonde roman van Uwe Tellkamp uit 2008, gaat over de bewoners van een villawijk in Dresden in de laatsteToren Uwe Tellkamp jaren van de DDR. Het zijn mensen die zijn opgegroeid in de traditie van het BildungsbŁrgertum. Het boek bevat een uitgebreide schildering van het leven in de DDR. De rijen voor de winkels, de sigarettenmerken, de jeugdbeweging FDJ, het schoolsysteem, het wordt allemaal geschilderd, zodat je het kunt ruiken. Bovenal is het een portret van intellectuelen, die proberen te leven in een land dat ze niet gekozen hebben.  De anti-communistische stellingname is de kracht van het boek. Het is een tegengif tegen elke Ostalgie.

Maar deze zo politieke invalshoek is ook de zwakke kant van het boek. De inzichten die de hoofdpersonen ontwikkelen zijn bij uitstek politieke inzichten. Het maakt het helaas ook tot een saai boek voor iemand die niet zo heel erg bij een strijd rond de beoordeling van de DDR betrokken is.

Worsteling met lust en macht moet gehoor vinden in de Protestantse kerk

In de zaak rond de ‘pedo-priesters’ botst een katholieke mensvisie met een libertaire (streven naar individuele vrijheid) mensvisie. Het lukt de Protestantse kerken niet om mee te doen met deze discussie, omdat ze geen raad weten met de gevoelens van lust, macht en schuld die bij het mens-zijn horen.

Er is iets aan het veranderen in de Protestantse kerk

Er is iets aan het veranderen in de Protestantse kerk.        
logo pkn
Het Landelijk Dienstencentrum functioneert beter. Of ik nu gemeenteadviseurs, jeugdmedewerkers van JOP of anderen tref, ik sta versteld over de hoeveelheid werk die uit hun handen komt. In december vindt de Nationale Synode plaats. Voormalig synodepreses Gerrit de Fijter heeft een aantal kopstukken uit allerlei reformatorische en evangelicale kerken aan de rechterflank bij elkaar gehaald om een Nationale Synode te houden. Er kan een elan ontstaan dat de hele kerk meeneemt. Eind juni was ik bij de afsluiting van het Pionierspad, een achtdaagse voettocht van het Muiderslot naar Vollenhove door de nieuwe polders. Er werd getwitterd, geblogd en genetwerkt, maar minstens zo belangrijk was dat er onderweg gepraat werd. Natuurlijk over ‘het leven als zoektocht’, maar tot mijn verwondering en geluk ook over ‘geleid worden door God’, over ‘geloven’, over ‘de Geest’, over ‘het verliezen van je woede’. Dit zijn de thema’s die belangrijk worden en mensen gaan verbinden.

De kracht van de orthodoxie

Orthodoxie bepaalt je bij elementen uit de traditie, maar het is vooral ook een wil tot gemeenschap. Je wilt een gemeenschap vormen en je zegt tegen elkaar: deze dingen verbinden ons. Dat leidt tot echte verbondenheid en je creeert een leefwereld waarin de kernwoorden en de kernwaarden van het geloof tot bloei kunnen komen. Grondslag van de orthodoxie is de geloofsbelijdenis van Nicea-Constantinopel. Dat is geen wetboek, maar het is een hymne. Het is een poging om in soms zeer poŽtische taal het grote van God en van Christus en van zijn Geest onder woorden te brengen.

Inleiding tijdens een internet-televisie uitzending van de Nieuwe Vrijzinnige Omroep over de kracht van de orthodoxie (zomer 2009)

Preekarchief

Archief van preken (zeer incompleet)

De woestijnvaders op de middelbare school

Een voorbeeld van een les over de woestijnvaders voor een VWO-klas

De Confessiones van Augustinus op de middelbare school

Een voorbeeld van een les over de Confessiones van Augustinus voor een gymnasiumklas. 

Sint Maarten op de middelbare school

Een voorbeeld van een les over Sint Maarten voor een VWO-klas.

Mechthild von Magdeburg op de middelbare school

Een voorbeeld van een les over Mechthild von Magdeburg voor een VWO-klas

Luther op de middelbare school

Een voorbeeld van een les over Luther voor een VWO-klas

De Mattheus Passion in het middelbaar onderwijs

Een voorbeeld van een les over de Mattheus Passion voor een VWO-klas

Op zoek naar dezelfde vader. Abraham in de trialoog

Kan Abraham een verbindingsfiguur zijn in het geloofsgesprek tussen Christenen, Joden en Moslims, of scheidt hij hen juist? Wat kan de specifieke christelijke inbreng in zo'n gesprek zijn. En waarom is Abraham eigenlijk zo onbelangrijk in het christendom?  (april 2009)

Gemeenschapsvorming in de gemeente via internet

De belofte van internet is dat het mensen dichter bij elkaar brengt. Gemeenschapsvorming is ook een ideaal van de christelijke gemeente. Een paar jaar geleden ben ik gaan nadenken over hoe internet de verbondenheid van gemeenteleden kan stimuleren. In dit referaat wil ik vertellen hoe ik drie jaar geleden een aantal mislukte initiatieven van collega’s over gemeenschapsvorming via internet heb geÔnventariseerd. Daarna ben ik zelf in mijn gemeente begonnen met gelinkte weblogs, om zo gemeenteleden deel te laten nemen aan elkaars leven en geloof.  Daarbij komen ook steeds ecclesiologische en theologische vragen op tafel. (april 2009)

Sociaal zingen

Zingen in de kerk is een sociaal gebeuren. Het is communicatie met elkaar, sociale interactie. Je probeert niet een lied naar beste vermogens ‘uit te voeren’, maar het accent ligt op wat er gebeurt. Dat leerde ik bij een workshop van Wim Ruessink en Bill Tamblynn over muziek in Afrikaanse kerken.

Liturgie en natuur

Een lezing uit 1993 over de relatie liturgie en natuur. Het is de tweede lezing uit een serie van drie over de verhouding mens-natuur.

MŲnnich: pelgrim en vreemdeling

Het leven van Conrad Willem MŲnnich (1915-1994) heeft een tragische kant. In de jaren vijftig en zestig was hij ťťn van de meest vooraanstaande opinionleaders in kerkelijk en oecumenisch Nederland en ťťn van de weinige theologen die een niet-kerkelijk publiek wist te boeien. In de jaren zeventig en tachtig vereenzaamt hij. Hij trekt zich terug uit het publieke debat en zoekt naar een heroriŽntering in zijn geloof. In dit artikel onderzoek ik hoe het tot deze omslag heeft kunnen komen aan de hand van MŲnnichs biografie en bibliografie. Het grote thema van MŲnnichs leven en werk, de breuk, is daarbij de rode draad.

De woestijnvaders

In de vierde eeuw ontstaat er onder christenen in Egypte, Palestina en SyriŽ een spirituele beweging van mannen en vrouwen die zich terugtrekken in de woestijn. Zij gaan in eenzaamheid leven, bijvoorbeeld in een kleine hut en brengen een belangrijk deel van de dag door met gebed. Daar denken ze na,  loven ze God en worden ze, zo menen zij, beproefd door demonen, net zoals Jezus in de woestijn door de duivel op de proef gesteld werd.
Ze doen ook afstand van al hun bezit, ze onthouden zich van sexuele omgang en leggen zichzelf verder een streng of minder streng regime op. Ze vasten, ze eten dus heel weinig en sommigen proberen zo weinig mogelijk te slapen. Ze proberen ook hun gedachten te zuiveren, dat wil zeggen ze proberen zo te leven dat er geen gedachte aan jaloezie, woede of sexualiteit bij hen opkomt. Dit artikel biedt een korte inleiding op de woestijnvaders (en -moeders) en  vertelt een paar verhalen over hen. 

Christendom in het oude China

In het jaar 635 trok een kleine groep pelgrims vanuit het westen China binnen. Ze hadden een duidelijk doel: ze wilden in China een kerk stichten. 
De kerk kwam binnen honderd jaar tot bloei. In meer dan 20 belangrijke steden werden er kerken opgericht. De Chinese kerk is vanaf 845 ten onder gegaan doordat zij politieke steun verloor. Maar zou een gebrek aan geloof en een gebrek aan eigenheid niet ook een rol hebben gespeeld in het verdwijnen van het christendom. Toen de steun van de overheid wegviel was er meteen ook niets meer over. Wat betekent dat voor ons? Soms is het beter om je niet aan te passen.

Terug achter de beeldenstorm
over Witvliets 'Het geheim van het lege midden'

Witvliet stelt in zijn boek ‘Het geheim van het lege midden’ dat de identiteit van het westerse christendom ligt in haar zelfkritisch vermogen, haar bereidheid het hart van haar eigen identiteit steeds opnieuw leeg te maken: het midden blijft leeg. Witvliet staat positief tegenover het huidige zoeken naar identiteit en traditie, mits gezocht wordt naar een levende traditie, een traditie die openstaat voor vernieuwing. Zijn boek is een krachtig pleidooi tegen een dreigende verstarring. Maar hoe die levende traditie traditie blijft komt niet uit de verf. Terwijl juist daar mijn zorg zit.

De derde symphonie van Galina Oestvolskaja

De titel van deze derde symfonie luidt: "Jezus Messias, red ons!"
Het is een gebed om vergeving voor de zondigheid en de misdad≠en van het communisme en daarmee een gebed om vergeving voor de zondigheid en de misdaden van heel de mensheid. 
Door haar steile en ontoegankelijke muziek maakt Oestvolskaja duidelijk dat bidden in de 20e eeuw van de mens een veel grotere en veel pijnlijkere inspanning vraagt dan vroeger (1995)

Zwijgen bij volle maan

Een brief aan Hendrik Vreekamp over zijn boek 'Zwijgen bij volle maan, Veluwse verkenning van Edda, Evangelie en Tora' (2003).

Een gids in het mozaÔek, Wessel ten Boom over Augustinus en de Joden

Wessel ten Boom onderzoekt in zijn dissertatie hoe Augustinus spreekt over de joden in zijn boek De Civitate Dei (de stad van God). Augustinus heeft de naam niet erg jood-vriendelijk te zijn. Ten Booms boek is niet bedoeld om hier nog eens extra de staf over te breken of om Augustinus juist in bescherming te nemen. Ten Boom wil in dit boek onderzoeken hoe Augustinus over de joden spreekt, hoe ze passen en niet passen in zijn theologie en wat hun betekenis voor Augustinus is.
Ten Boom is een leerling van Marquardt en hoewel zijn naam in het boek nauwelijks genoemd wordt, is zijn invloed duidelijk merkbaar. Er schemert in deze studie ook iets van een eigen IsraŽltheologie van ten Boom, die vergeleken met Marquardt zowel een stap verder als een stap terug is (2003).

Alleen het licht troost

Eťn belangrijke tegenstelling is die tussen beschouwelijke vormen van Godskennis en praktische vormen van Godskennis. In de beschouwelijke vormen van Godskennis nadert de mens direct tot God. 
Praktische vormen van Godskennis horen in ieder geval thuis bij de profeet en bij godsdienstige praktijken. De Godskennis is daar bemiddeld door de geboden van God. Het is een indirecte weg die via de weg van het gebod, de protestant zou zeggen: de omweg van het gebod tot God voert. Hier ligt meestal mijn voorkeur. Maar i
n tijden dat profetie zwijgt, ontstaat het verlangen naar directe Godskennis. Misschien ook wel omdat de directe omgang met God troost geeft aan een mensenziel (2004).

Je eer of je leven

Veel mensen leven in een wereld waarin alleen de buitenkant er toe doet. Het is daarom belangrijk dat je leert zien dat er belangrijker dingen zijn dan hoe je overkomt bij je omgeving. Eer en image zijn niet zo belangrijk. Het streven naar eer en aanzien verstikt het goede leven. Jezus heeft belangstelling voor wat nog niet komt boven drijven. Jezus noemt dat de zaken die verborgen zijn. Ze staan niet in de publieke belangstelling, ze leveren geen eer en aanzien op, maar God ziet ze.

(In: Voorlopig, oktober 2006)

Vervolgbundel op de Evangelische Gezangen

In 1869 rolde de Vervolgbundel van de persen . Na meer dan twintig jaar discussie en kerkstrijd werden de Evangelische Gezangen, de eerste gezangenbundel van de Nederlandse Hervormde Kerk, aangevuld met 82 gezangen.
De discussies en kerkelijke gevechten rond de Vervolgbundel worden in de jaren '50 gedomineerd door de discussies en gevechten over de zeggenschap over de Vervolgbundel. In de zestiger jaren domineert de richtingenstrijd de discussies en gevechten rond de Vervolgbundel.

 (In: Nederlands Archief voor de Kerkgeschiedenis 58 (1988)

De reis van de slang

Het boek Slangenkoers (Court Serpent) van de Franse schrijver Bernard du Boucheron gaat over een fictieve reis van een veertiende eeuwse priester naar de  nederzetting van IJslandse kolonisten op de kust van Groenland. Op het moment dat de novelle begint is er al 50 jaar geen contact meer met de kolonie geweest. In deze door honger, koude en ziekte geplaagde gemeenschap probeert de priester het christelijke leven te herstellen.  
Het knappe van het boek is dat het angsten in mij naar boven roept, waarvan ik niet wist dat ik ze zo hevig had
Maar bij herlezing valt ook op hoe geconstrueerd de novelle is. De priester is een hypocriet. Het volk lui, dom en wreed. Alle bewoners handelen uiteindelijk alleen uit eigenbelang. Het zijn allemaal de clichť’s uit de Franse Verlichtingstraditie. Slangenkoers is een reis naar een gesloten universum, naar een sociaal-Darwinistische hel op aarde.
(mei 2007)

Theologie van de ramp

Het denken in rampen is op dit moment in meerdere wetenschappelijke theorieŽn populair. Het bekendste voorbeeld is de theorie dat de dinosaurussen 65 miljoen jaar geleden uitstierven omdat er een meteoriet insloeg bij de kust van Mexico. Een jarenlange duisternis zou de weg vrij hebben gemaakt voor kleine zoogdierensoorten, waaruit uiteindelijk de mens zich ontwikkelde. Deze theorie roept natuurlijk ook angst op: maar hoe zit het dan met ons, als er 65 miljoen jaar geleden zo’n vernietigende ramp was, hangt die ons dan niet boven het hoofd? Zal de mensheid op korte of wat langere termijn dan niet weer vanuit de ruimte vernietigd worden? Juist het feit dat op dit moment in zoveel wetenschappelijke theorieŽn een ramp als oorzaak en oplossing verschijnt, wekt mijn argwaan. In hoeverre is dit nog wel wetenschap? Eigenlijk lijkt het wel een soort theologie. Een theologie van de ramp. (november 2006)

Het ritueel op het stadhuis

Het sluiten van een huwelijk op het stadhuis is geen gewone ambtelijke handeling is. Het is veel meer een hybride aangelegenheid, een mengsel van een ambtelijke handeling en een sacraal aandoend ritueel. Daar vinden rituelen plaats die rechtstreeks van de kerk zijn afgekeken: het plechtige ja-woord, de beloftes en het uitwisselen van ringen. Het ritueel wordt geleid door een ambtenaar van de burgerlijke stand die een toga draagt, alsof hij of zij een predikant is. Maar krachtens welke autoriteit kan de ambtenaar van de burgerlijke stand over liefde en trouw spreken? Hij is geen predikant die zich op God of de bijbel beroepen kan. De enige mogelijkheid die de ambtenaar van de burgerlijke stand heeft is dat hij of zij het ritueel leidt en vorm geeft vanuit zijn of haar persoonlijke overtuiging. Op het moment dat hij naar zijn persoonlijke overtuiging een huwelijk niet kan sluiten komt de ambtenaar van de burgerlijke stand in een klem te zitten. (maart 2007)

Naar een IsraŽltheologie onder eigen verantwoordelijkheid

Lezend in het boek waarmee de moderne IsraŽl-theologie zo’n beetje begonnen is, Miskottes ‘Het Wezen der Joodsche Religie’, deed ik een ontdekking: dit boek heeft een andere en bredere invalshoek dan veel IsraŽl-theologie van latere tijd. Miskotte ziet in het jodendom van zijn tijd een beweging met missionair bewustzijn, die hem uitdaagt. In dit artikel probeer ik het boek van Miskotte te plaatsen als reactie op de joodse emancipatie-beweging uit de 19e en 20e eeuw. Ook probeer ik te analyseren waarom het tot die andere invalshoeken van latere IsraŽl-theologie gekomen is, invalshoeken vanuit een reflectie op het zionisme en op de Shoah. In de tweede helft van dit artikel evalueer ik de verschillende invalshoeken. Voor een deel wil ik terug naar die brede invalshoek van Miskotte. Maar zeker de Shoah heeft het onmogelijk gemaakt om niet ook uitdrukkelijk de christelijke schuld mee te bedenken in de theologie. Maar dat vraagt wel een goede en volwassen omgang met de christelijke schuld en geen verkramping. (oktober 2006)

Het boerka-verbod

Wij leven in een cultuur die alles wil zien. Alles moet kenbaar zijn en doorzichtig. Waarheid is bij ons een naakte waarheid. Geheimen worden ont-sluierd. Een vrouw in een boerka stelt daaraan een grens. Mensen vinden dat onaangenaam, ze worden er zelfs agressief van. Misschien komt dat ook wel omdat er voor hen niet meer is dan de zichtbare wereld. (december 2006)

Een Nationaal Historisch Museum

Een Nationaal Historisch Museum moet niet een soort openluchtmuseum worden: hoe was het vroeger. Het moet ook niet alleen de geschiedenis van ‘het gewone volk’ vertellen: hoe slecht we het vroeger hadden en hoe goed nu. Het moet laten zien - in wisselende opstellingen - hoe mensen kiezen, waar ze door gedreven worden en hoe dat uitpakt, voor zover we daar kijk op hebben. (oktober 2006)

Inleiding op het evangelie van Thomas

De tekst van het evangelie van Thomas is bekend geworden door de vondst van verscheidene papyriboeken in het Egyptische plaatsje Nag Hammadi. Daar zijn in 1945 een groot aantal papyriboeken opgedoken. Eťn van de boeken  bevatte een vrijwel complete tekst van het Evangelie van Thomas in een Koptische vertaling. Sindsdien kennen wij de inhoud van het evangelie, wat nog niet wil zeggen dat de inhoud daarmee ook glashelder is, want net als met de bijbelse, canonieke evangeliŽn zijn de teksten niet altijd helder en kan je er verschillende kanten mee uit. Desondanks werpt het evangelie een nieuw licht op het vroege christendom. (2006-2007)

Wie is er bang voor submission?

Over de film Submission van Ayaan Hirsi Ali.
Geloven is je overgeven aan God, zoals je je overgeeft aan een geliefde. De Islam heeft dat goed begrepen door zichzelf de godsdient van de overgave of onderwerping aan God te noemen. Maar ook in de liefde geef je je niet zomaar aan iedereen over.  (september 2004)

De terugkeer van de godsdienst in de politiek

In de politiek is de godsdienst op twee manieren teruggekeerd. In de eerste plaats in een utopische variant die zich richt op de onmiddellijke realisering van alles wat onze samenleving belooft. Het onthult dat wij niet de statische, liberale samenleving zijn waarin ieder zijn tuintje wiedt. Veel meer worden we voortgedreven door dromen over tegenstrijdige zaken als gemeenschapszin, persoonlijk succes, seksuele vervulling en eeuwige jeugd. Beloftevoller is de verbinding van godsdienst met de vragen naar identiteit, die opnieuw op de politieke en culturele agenda staan. Hierin kunnen kerken een duidelijke rol spelen. Haar instrument daarbij is niet alleen het profetische, maar veeleer de riten en geboden die een mens raken en vormen in het diepst van zijn persoonlijkheid. (januari 2003)

Het messiaanse levensgevoel van Pim Fortuyn

Interessanter dan de inhoud van de plannen van Pim Fortuyn is het tijdsperspectief waarmee hij werkt. Hij wil de problemen van Nederland in  korte tijd oplossen. Daarmee schaart hij zich in de traditie van messiaanse godsdienstige en politieke groeperingen. Ik zie Pim Fortuyn als het opmerkelijkste messiaanse fenomeen in Nederland sinds “ķs ferlosser” Domela Nieuwenhuis. (maart 2002)

Na de preekwedstrijd

Het lezen van veel preken een teleurstellende ervaring. Sterker nog, het is een ervaring die agressie oproept. En dat herken ik, want dat sluit precies aan bij mijn ervaring als luisteraar in een kerk. De preek is het hart van de protestantse eredienst. De preekwedstrijden van Trouw beoogden dat hart te versterken en te doen stralen. Ironisch genoeg toont deze wedstrijd vooral hoe onmogelijk de preek is. Verbeteren van inhoud en presentatie haalt het lek niet boven water. De preekwedstrijd maakt duidelijk dat we een andere richting in moeten. Wil ik de preek afschaffen? In ieder geval wil ik de preek weg hebben als centrum van de eredienst. (februari en maart 2006)

Wat kunnen we leren van de Evangelische beweging?

Een inleiding uit november 1997 over het concept van gemeentegroei, de spiritualiteit en het democratisch ethos van de Evangelische beweging.

Het pastoraat van de kenniseconomie

In het pastoraat moet er een accentverschuiving komen van het verzorgende pastoraat naar een (groeps)pastoraat waarin eigen verantwoordelijkheid en samen leren centraal staan. (2005-2006)

Zegt theologie nog iets nieuws?

In nieuwe theologie is er speciale aandacht voor de meer religieuze onderwerpen: zegenen, pelgrimage, geboden, vasten, heiligen en heiligheid. Het betreft hier onderwerpen waar vanuit de verlichtingstraditie enige schaamte voor bestond. Terwijl juist hun niet-geheel rationele, niet in ťťn greep te krijgen karakter interessant is.

Een vernieuwing van de theologie kan niet om de kernpunten van de christelijke theologie heen. We kunnen als kerk niet uit blijven waaieren, er zijn opnieuw notae ecclesiae, merkpalen van onze kerk nodig. Niet als een muur om een fort of als een dijk rond de polder, maar als terpen in een waddenlandschap: daar zijn de hoogtepunten, in een verder vrijwel onbegrensd landschap, waarvan je niet weet of het land of water is. Een openheid naar buiten die een grotere gerichtheid op de kernen van christelijk geloven noodzakelijk maakt. Waarbij ik die juist niet zie als een afgrenzing, maar in een zelfde veelvormigheid als de Islam haar kernpunten, “de vijf zuilen” vast stelt, in een combinatie van zulke uiteenlopende activiteiten als vasten, pelgrimage, belijdenis, gebed en diakonaat. (2001)